MÜSAHİBƏLƏR

Müsahibəni apardı: Zahir Əzəmət

Məhəbbət eqoizm və intriqa mənbəyidir.

Qəşəm Nəcəfzadə Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin İdarə heyətinin üzvü, Uşaq Ədəbiyyatı Seksiyasının rəhbəri,“Azərbaycan” jurnalının poeziya şöbəsinin müdiridir. 80-cı illərdə ədəbiyyata gəlib. İndiyə kimi şairin 15 şeir kitabı nəşr olunub. Şeirləri rus, ingilis, alman, gürcü, özbək, polyak və başqa dillərə tərcümə edilib. Şair beynəlxalq şeir müsabiqəsində qalib gələrək bu il Avropanin ən böyük şeir bayramına, Hollandiyada keçiriləcək 38-ci Beynəlxalq Poeziya Festivalına dəvət alıb. Xatırladırıq ki, bu festival 1970-ci ildən keçirilir və Qəşəm Nəcəfzadə bu festivalda iştirak edən ilk Azərbaycan şairidir. Çoxdan tanıdığım yaradıcılığı ədəbi prosesdə mübahisələrlə dolu olan Qəşəm Nəcəfzadə ilə hal-əhval tutub xeyli səhbətləşdik.

-Qəşəm Nəcəfzadə kimdir və hansı məqamlara görə şeir yazır?

-Mənə elə gəlir ki, biz özümüzü fiziki mənada tanıyırıq: Mən Nəcəfzadə Qəşəm Mirzə öğlu, ailəm, uşaqlarım, iş yerim və sairə. Hə, bu mənəm. Amma mənəvi mənada, ədəbi-bədii və məqam mənasında mən özümü tanıya bilmirəm, böyük Füzuli demişkən “Heyran olduğundandır ki, heyran olduğun bilməz” və mən deyərdim ki, şeir yazmaq elə özümü tanımaq cəhdlərimdi. Hər şeirlə, hər sözlə özümü tapmağa və tanımağa doğru irəliləyirəm. Hamı özünü yaxşı adam blir, hələ özünü pis adam bilənə rast gəlməmişəm, əgər belədirsə, demək, heç kəs özünü tanımır. Məsələn, dəniz bilirmi ki, ö dənizdir? Amma biz dənizi yaxşı tanıyırıq, onun kimyəvi və bioloyi tərkibini yaxşı bilirik, haqqinda məqalələr, kitablar yazırıq. Elə insan da belədir. Nəsimini öyrənirik, təhlil edirik. Məncə, Nəsimi özünü bu qədər tanıya bilməzdi. Yəni o mənadakı Nəsimi hansı gücün daşıyıcısıdır, bunu bilirdi, amma onu hərəkətə gətirən enerjinin mənbəyini bilmirdi. Bir şeirimdə dediyim kimi “ Yarpaq bilmir ki, onu açan vaxt özü yıxdı” Ürək bilirmi ki, onu döyündürən nədir? Əsla bilmir. Amma tibb elmi bunun səbəbini bilir. Buna rəğmən, sən məni daha yaxşı tanıyırsan, nəinki mən özümü. Qəhrəman bilmir qəhrəmanlıq elədiyini, sanki adi bir iş görür, ancaq biz bunun qəhrəmanlıq olduğunu bilirik. Gəl belə danışaq, indi biz burada söhbət edirik. Birdən yanımıza bir qumbara düşsə, onda biz nə edərik. Bax, elə sən, nə edərsən? Biz bunu bilə bilmərik. Bunu bilməyi bizə icazə verməyiblər. Nə edəcəyimiz qəflətən doğulacaq. Fizuli “Leyli Və Məcnun” poemasının dibaçəsində deyir ki, “ Allah əşyalarda çox sirləri əyan eləyib, amma onların yerini bilməyi bizə nihan eləyib, kələfin ucunu gizlədibdi” yəni biz bura qədər bilməyə icazə verilib, daha artıq bilməyə ixtiyarimiz yoxdur. Həyatin, yaşamağın, ölümün fəlsəfəsi də elə budur. Demək, qəhrəmanlıq da doğulur. Bizim mühütin ən istedadlı gənc şairi kimdi, bəlkə o bizimlə yanaşı yeriyir, çay içir, bəlkə də biz ona əhəmiyyət vermirik. Elə bəlkə mən özüm onu “Azərbaycan” jurnalında çap eləmirəm- onu da deyim ki, bu sahədə çox diqqətliyəm, deyirəm birdən istedadlı bir adama qarşı ədalətsizlik etmiş olaram- və yaxud bəlkə də o bu saat zəif yazır, hələ diqqət cəlb eləmir və s. Sən gəncsən, yadına gəlməz 80-ci illərdə elə gözəl şeir yazanlar var idi, sonra onlar yazmadılar və yaxyd əksinə. Zəif yazanlar püxtələşib ədəbiyyatda qaldılar. Müğənnilikdə bu daha qabarıqdı, uşaqlıqda bəzən çox gözəl səsi olanlar, boyüyəndə səsləri batır. Ümumiyyətlə, istedadı tanımaq çətindi. Amma 40 yaşı ki, kecdin, ikinci nəfəs deyilən bir şey açıldı, onda yüz faiz inanmaq olar ki, o əsl sənət adamıdı. Gənclik həvəsi də ötüb keçir, ailə problemləri, iqtisadi, fiziki, mənəvi cətinliklər səni qələmdən ayıra bilmir. İndi Oktay, mən 40 yaşımı keçmişəm, nə yazdıqlarımı və hansı məqamda olmağımı sizlər daha yaxşı bilərsiniz. Bir şey bilirəm, mən çox ağrılı adamam, ağrıyan canım deyil, ruhumdu. Əli Kərim demiş: “Həyatım ağrıyır”, ruhum inciyir. Bu da nədəndi? Məncə, ruhum qopub gəldiyi yerə qayıtmaq istəyir. Mənim özümdən asılı olmayaraq, bütün çəhdlərim, şeir yazmağım, sevməyim və kamilləşməyim də qopub gəldiyim yerə qayıtmaq ücündü. Mən bunu Məcnundan öyrəndim. Fizuli deyir ki, Məcnun Allahdan- Haqdan qopub tələyə- dünyaya düşdü. Məhz Məcnun doğulanda ona görə ağlamışdı. İndi Məcnunun, elə Şeyx Sənanın da əsas məqsədi- əslində ruhun məqsədi sevərək, kamilləşərək qopub fəldiyi haqqa qovuşmaqdı. Mənim də ruhumin əsas çırpıntıları bundan ibarətdi.

-Şeir ideologiya, yoxsa potensial poeziya?

-Mənim ücün poeziya insan haqqında, ölüm, dünya, Allah, sevgi, həyat haqqında informasiyadır. Bu ədəbi-bədii xəbərlər toplusu insan beyninə kodlaşdırilib, biz hər gözəl bir şeirlə bir sirr açırıq. Amma Allah sirlərin birini həmişə gizli saxlayıb.
Əgər fikir vermisənsə şair öz şeirini deməyə başlayanda bir “Deyir” sözü ilə başlayır. Həmişə fikirləşmişəm ki, bu “Deyir” sözü nə deyən sözdü görəsən? Sən demə, bu, şeri bizə pıçıldayandır. Yəni biz onun dediyini deyirik. Şeir ideologiyaya xidmət etməməlidir. Şeir dünyadan, gizlinlərdən, bizə ötürülən xəbərlərdi. Bəzən görürsən ki, elə şeir olur hec başa düşmürəm, amma mənə xoş gəlir. Ərəb dilini bilmirəm, amma bu dildə söylənilən hədislər, əhvalatlar və yaxud əzan səsi ruhumu sakitləşdirir. Bir də görürsən ki, heç tanış olmayan bir insanın sifəti sənə o qədər xoş gəlir ki, uzun müddət ondan gözlərini çəkə bilmirsən. Demək, burda bir sirr var. Bax, poeziya bu sirr haqqındadı. Dünyanın hər yerində insanlar eyni cür sevir, eyni cür ağlayır və eyni cür də ölürlər. Məgər bu orjinal həyat hadisələrinə ideologiyanı sırımaqmı lazımdır. Şeir həm də həyatın üzünü köçürməkdi. Türk şairi İsmayıl Uyaroğlunun bir şeirində olduğu kimi:

Hər silah bir səslə partlar
Tapança: dann
Tüfəng: bumm
Top: gumm
Bomba: bomm…
Amma öldürdükləri körpələr
Harasında olursa dünyanın
Eyni ağrıyla bağırar:
-Ah

-Eşitdiyimizə görə Hollandiyada keçiriləcək Avropanın ən böyük poeziya festivalına dəvət almısınız… Bu haqda məlumat verərdiniz, zəhmət olmasa.

- Mən bu il iyunun 16- da Hollandiyanın Rotderdam şəhərində keçiriləcək 38-ci Beynəlxalq Poeziya Festivalında iştirak etmək üçün həmin ölkəyə dəvət almışam. Bu, Avropada iki ən böyük festivaldan birinicisi, Hollandayada isə ildə bir dəfə kecirilən yeganə ən böyük poeziya festivalıdır. Bu tədbir 1970-ci ildən bu günə kimi keçirilir, bu illər ərzində mən orada iştirak edən birinci Azərbaycan şairiyəm. Seçim mərhələsində demək olar ki, dünyadan 23 şair seçilib. Burada Amerika, İspaniya, Fransa, Yaponiyo, Rusiya, İrak, Çin, Anqola, Ermənistan, Gürcüstan, Estoniya, Misir və başqa ölkələrdən tanınmış şairlər iştirak edir. Festivalda əsas məqsəd dünya şairlərini bir –birinə tanıtmaqdır. Artıq bizlər bir-birimizi tanıyırıq, indidən məktublaşırıq. Bilirsiniz ki, mənim üc dildə, Azərbaycan, ingilis, rus dillərində yayımlanan internet saytım (www.qeshemnecefzade.net) var. Onlar həm bu saytdan, həm də məktub vasitəsilə ingilis dilində göndərdiyim şeirlərdən mənim yaradıcılığımla artıq tanışdılar. Bu qiyabi tanışlıqdan sonra onların çoxu məni öz ölkələrinə dəvət etməyi vəd edib. Onu da qeyd edim ki, hər gün 800 nəfər tutan şəhər teatrında Avropanın müxtəlif ölkələrindən gəlmiş insanlarla görüşlərimiz olacaq, burada şeir oxuyacağiq, radio və televiziya ilə çıxişlarımız olacaq, digər Avrapo ölkələrindən dəvət olunmuş qəzet və jurnal redaktorları, jurnalistlər festivalin işini öz ölkələrində mütamadi olaraq işıqlandıracaq, şeirlərimizi müsahibələrimizi, öz qəzet və yurnallarında dərc edəcəklər. Yazdıqlarına görə bizə yüksək mükafat da verecəklər, ingilis və holland dillərində kitabçalarımız nəşr olunacaq.

-Siz şeirlərinizi hansı dildə oxuyacaqsınız?

-Ana dilimizdə 15 şeir oxuyacağam. Amma İngilis və Holland dillərində həmin şeirlər ekranda həm sinxron, həm də səsli tərcümə olunacaq.

-”Xocalı mövsümü Fevral” şeiriniz həqiqətən böyük reaksiya döğurmuşdu. Orada bir uşaq obrazı var idi…

-Xocalı faciəsi ilə bağl silsilə şeirlərim var, onlardan biri də “Xocalı mövsümü fevral” şeiridir. Adından göründüyü kimi bu Xocalı faciəsinə son 10 ildə tam fərqli baxış idi. Ümümiyyətlə, mən həmişə həyatın, hadisələrin görünməyən tərəflərini yazıram, bu şeirdə də belədi. Mənə elə gəlir ki, həmişə fevral ayı üşüyür. Fevral ayı daha lentlərdə qalıb, Xocalı faciəsinin faciəsi burasındadı ki, bu lentlər də adiləşib. Hər il Xocalı faciəsinin ad günündə ( Məhz ad günündə) meydlərin təpə döşündə mənzərəsi televiziya ilə göstəriləndə bir uşaq meyidi və ondan 1 addım kənara düşmüş potu (rezin ayaqqabı) ekranda cox geniş planda göstərilir və bu da həmişə məni həyacanlandırıb. Potu kənd uşaqları ücün həyatdı, suya, palcığa girmək ücün cöx əla imkandı. İndi o potu mənim ücün kənddi. Mən bilirəm o uşaq o potunu necə sevirdi. Qaldı ki, o uşaq obrazına və ümümi mənzərəyə, mənə elə gılir ki, uşaqlar həmişə böyükləri yamsılayırlar. Və o dəhşətli axşam, 26 fevral gecəsi uşaqlar xilas olmaq üçün böyükləri yamsılayıblar; böyüklər artıq güllələnib və uşaqlar elə bilirlər ki, boyüklər ölməyiblər, sadəcə mütəkkəyə dirsəklənən kimi təpələrə söykəniblər, ona görə də uşaqlar ata-analarına baxıb onlar da təpəyə dirsəkləniblər. Bir növ onları yamsılayıblar. Halbuki bu “Uşaq oyunu” ölümün ən dəhşətli mənzərəsidir. Aqşin bu şeir haqqında nə yazıb bilmirəm, amma Qulu Ağsəs şeirdəki o potu haqqında AYB Natəvan klubunda, Xocalının il dönümündə xeylü danışdı. Bu şeir sujetli şerdi. Söhbət əvvəldan- axıra Xocalı faciəsi ilə bağlı 26 fevral günü televiziya ilə gostərilən lentdən gedir və şeir aşağıdakı sonluqla bitir:

Fırlat qardaş
Onsuzda işin bu lenti fırlatmaqdı
Allah gələn iləcən sənə ömür versin
Çünki sən bilirsən bu lentin yerini…

-Əli Kərimdən üzü bəri nə dəyişib şeirimizdə?

Əli Kərim 60 –cı illərdə ədəbiyyata gəldi və şeirin yeni mərhələsini yaratdı. Qabaq ədəbiyyatda qeyri -adi poetik fikirlər hökmran idisə, Əli Kərim adılikdə qeyri-adilik yaratdı. Əli Kərim Moskvada təhsil almışdı, bu şerlərdəkı hava rus şeirindən, xüsusən qərb şeirindən gəlirdi, sadəcə gəlmirdi Əli Kərim onu öz poetik ruhundan keçirib övladlığa götürüb milliləşdirirdi. Əli Kərimin ən çox sevdiyi şair böyük türk şairi Orxan Vəli olub, hətta Əli Kərim kiçik oğlunun adını da Orxan qoyub. Çox qəribədir ki, Əli Kərimin üslubu türk şeirindən çox uzaqdı. Əli Kərim şerinin davamçı kimi, mən deyərdim bir qolu kimi İsa İsmayılzadə, Ələkbər Salahzadə, Camal Yusifzadə gəldi ədəbiyyata. Sonrakı illərdə Sabir Rüstəmxanlı, Çingiz Əlioğlu, Ramiz Rövşən, Vaqif Səmədoğlu, Vaqif Bayatlı Odər, Seyran Saxavət, Vaqif Bəhmənli, Nüsrət Kəsəmənli ədəbiyyatımıza türkçülük ideyalarını və nəfəsini şeirimizdə daha da gücləndirdilər. 80-cı illərin əvvəllərindən başlayaraq, müstəqillik, türkçülük, islamçılıq bir az da irəli getsək, türançılıq ideyaları bir başa ədəbiyyatımızın əsas ideya məqsıdinə çevrildi. 90-cı illərdə müstəqillik dövrünün həm şeiri, həm nəsri, həm də ədəbi tənqidi yarandı. Qabaqkı mərhələdən fərqli olaraq şeirimizdə ironik (ölümə ironiya) baxış meydana çıxdı. Bir qədər sözün obrazlılığı moddan düşdü. Real həyati gerçəklik, modernizm, postmodernizm cəryanlarının nümayəndələri gəldi ədəbiyyata. Erotik şeirlər yazıldı. Həmçinin surealizm, metafizik, ürfani qatlarda də ədəbi nümunələr yaradıldı. Folklora, Dədə Qorqud dilinə, türk şeirinə ədəbiyyatımız yenidən üz tutdu. Heca şeiri bir qədər zəiflədi. Sərbəst, epik şeirlər meydan suladı. Bir sözlə, qərb dəyərləri şərqi üstələdi. Bütün bunlar daxili sərbəstliyin təzahürü kimi meydana çıxdı. Əli Kərimdən sonra ədəbiyyatımızda bu cür müsbət dəyişikliklər baş verdi.

-Sizə nədənsə ədəbi mühütdə münasibət bir mənalı deyil… Nədən qaynaqlanır bu?

-Mən təkəm, güclüyəm ona görə. Özümə dəstə tutmamışam ona görə. İçki içməmişəm, siqaret çəkməmişəm, saqqal saxlamamışam ona görə, müəlliməm ona görə, heç kəsi təhqir etməmişəm ona görə. Mən həmişə bu anormal mühitdə əxlaqımın əzabını çəkmişəm. Bilirsən, Oktay, indiki ədəbi mühit üçün pəncərənin şüşəsini sındıran maraqlıdı, daha o pəncərə şüşəsinin sınmağa qoymayan yox. Özün bilirsən ki, mən həmişə gəncliyin yanında olmuşam. Tanıdığın istedadlı gəncliyin əksəriyyəti mənim rəhbərlik etdiyim “Pərvanə”dən cıxıb. Zahir Əzəmət (Onda o Mingəçevirdə oxuyurdu), Aqşin, Samir Sədaqətoğlu, Sevinc Pərvanə, Həyat Şəmi, Rəsmiyyə Sabir, Məlahət Yusifqızı, Mina Rəşid, Şəfəq Sahibli, Narıngül, Yafəs, Fərqanə Mehdiyeva, Ələmdar Cabbarlı, Sərvaz Hüseynoğlu, rəhmətlik Böyükxan Pərviz, Faiq Balabəyli, İlqar Fəhmi, Ay Nur, Xatirə, Aliyə, Sevinc Nuruqızı, Dayandur Sevgin, Sevinc Çılğın və neçə-neçə başqa istedadlı gənclər “Pərvanə”dən parvazlandılar. Məclisə tez-tez Ədalət Əsgəroğlu, Əsəd Cahangir, Mübariz Məsimoğlu, İlham Qəhrəman, Şərif Ağayar, Aygün Həsənoğlu, Xanəmir, Tehran Alışanoğlu, Səlim Babullaoğlu, Paşa Qəlbinur, Nəriman Həsənzadə, Aqil Abbas və başqaları gəlib yeni yazılarını oxuyardılar və oxunan yazıya, müasir ədəbi prosesə öz fikirlərini bildirərdilər. Onda hələ “Alatoran” yox idi. Bu saydığım imzalar indi çağdaş ədəbiyyatımızın istedadlı nümayəndələridi. O vaxt “Pərvanə” şeirə yeni nəfəs gətirən Bakıda yeganə gur məçlis idi. İndi bəziləri bunu dansa da qətiyyən pis olmuram. Vaxt gələcək hər şey öz yerini tutacaq. Sonralar yeni ədəbi qruplar, “Nəfəs” yarandı, mən də bu yenu nəfəsi ürəkdən alqışladım, sonra isə “Alatoran” doğuldu, mən buna da çox sevindim. Sonra pərvanəçilərin çoxu getdi “Alatoran”a. Bu təbiidir, hər şey dəyişir, inkişaf edir. Heç kəsi qınamaq olmaz. Amma heç kəsi danmaq da olmaz, yeni ədəbi nəslin formalaşmasında “Pərvanə”nin rolu böyük idi. Qaldıki sualına, mənə münasibətə bu, bir-iki nəfərin öyrətməsi idi. Məncə, indi vəziyyət yaxşıdı, çoxları günahlarını etiraf etdi…

-Bir şeirinizdə deyirsiniz “Məhəbbət eqoizm və intriqa mənbəyidir” Doğrudan belədir, yoxsa…

-İndiki zamanda məhəbbətdən danışmaq gülməlidi…Məhəbbət həmişə evə dava salıb. Çünki böyük məhəbbətlə sevən kəs eyni dərəcədə də öz haqqını istəyir. Qarşısındakında da bu, yoxdur. Çünki Allah-Təala iki sevənin birini həmişə zəif yaradır; ya qızı, ya oğlanı. Sevməyəni sevənə tapşırır və ya əksinə. Baxır hansı ağıllıdır? Hökmən, sevgi olan yerdə dava düşməlidir. Çünki məhəbbət “Mən” deməkdir, “mən” olan yerdə ikinci “mən” yoxdur. Məhəbbət başqa birisinin etibarının yoxa çıxmasının subutudur. Məhəbbət birinin başqa birisinin üzərində qələbəsidir. Ailələri məhəbbət dağıtdığını bir dəfəlik anla və başa düş. Məhəbbət yoxluğun isbatıdır. Məhəbbət təzyiqdir. Normal iqtisadi maraqlar üzərində qurulan münasibbət, yalnız və yalnız sözdən ibarət olan məhəbbətdən bəzən çox etibarlıdır. Qarışılıqlı anlaşılma, dünyaya az sayda uşaq gətirmək ( uzağı üç), boş-boş sözlərdənsə yaxşı pul qazanmaq, yaxşı geymək və normal qidalanmaq, bir-birinin qədrini bilmək, sevgidən başqa hər şeydən danışmaq indiki həyatımızın əsas mayasıdır. Hardasa bir nəfər sevən qalıbsa, yəqinki mənimlə razılaşmayacaq. Amma bir az gözləsin, söz mən deyəndi…

-Fikir deyə- deyə şeir yazmaq ənənəsi haradan gəldi sizə?

-Mən 1978-ci ildən, birinci kursdan oxuyan vaxtdan elə indiki yazdığım üslübda yazmışam, indi ona doxsanıncı illərin şeiri deyirsiniz. Mən o vaxt belə yazırdım. 1978-ci ildə yazdığım, lakin cap etdirə bilmədiyim şeirlətdən bəzi misraları deyirəm sizə.

Ay kiş döymə arvadını
Ay əllərin qurusun
heç bilirsən onu kim sevirdi?
***
Qucaqlamadım səni
Qucağım öldü acından.
***
Sentiyabr ayı doludur sənlə!
***
Qulaqlarımı tor kimi
Atmışam sukuta
Səs tuturam sukutdan.
***
Ay məni qəbrimdə
Gəzən qarışqa,
Sənə qan qalmadı
Məni bağışla! Və sair.

Bu kimi şeirləri mən 1-ci kursda yazırdım. Bu da 1978-ci ilə təsadüf edir. Forma və təfəkkür baxımından bu şeirlər o dövr üçün maraqlı idi. Amma məni görünməyə qoymadılar. Səmimi deyirəm, 80-ci illərin əvvəllərində 90-cı illərin havasını öz yaradıcılığında hiss eləyən 80-cı illər nəslinin bəlkə də birincisiyəm.“Ulduz” jurnalının poeziya şöbəsiniun redaktoru Vaqif Bayatlı məni o vaxt çap eləmədi. Həmişə şeirlərimi bəyəndi, amma nə olsun nəticə olmadı. İndi bəziləri kimi mən də acığa düşüb Vaqifi inkar eləmədim. Adamın başının üstə Allah var, Vaqif yaxşı şairdi. Nə olsun ki, məni çap etmədi. Allah rəhmət eləsin İsa İsmayilzadəyə, ən çox sevdiyim şairdi, o da məni “Azərbaycan” jurnalinda çap eləmədi, bəyənirdi, amma şeirlərim nömrədən-nömrəyə qalırdı, axırda da itirdi. Amma o bir şair kimi mənim gözümdən heç vaxt düşmədi. Onun “Ulduzların ad günü” kitabı var, ilk kitabıdı, 1967-ci ildə şap olunub. Bugünki gənc nəslin həmin kitabdan xəbəri yoxdur, həmin kitabı bir-bir hamıya oxutdurdum, sonra həmin kitabdakı şeirlərin hamsını “Ədalət” qəzetində çap etdirdim. Cünki bizdən ayrı düşənlərə bu ehtiram borcumuzdur. Mənim əxlaqım belədir. Ədəbi mübarizənin ən yaxşı yolu başını aşağı salıb öz işinlə məşğul olmaqdı.

-Konkret olaraq bir sual verim: kim sədr olacaq AYB-yə? Və ümumiyyətlə, AYB deyilən Bir qurum lazımdırmı?

-Qurultay olmamış mən nə deyə bilərəm? Bu məsələlər qurultayda həll olunur. Ötən qutultay ərəfəsində də bu cür məsələlər var idi. Qəzetlər gündə bir namizəd adı yazırdılar. Və yaxud bir qrup yazıçı hər gün, hər saat bir mamizəd adı çəkirdi, amma qurultayda, həlledici məqamda heç birindən səs çıxmadı, Biz Anarı istəyirdik, onu da seçdik. Şəxsən mən kimi istəsəydim onun da namizədliyini verərdim. Mənim üçün Ən layiqli namizəd Anar idi…İndi də qurultay olsun, inşallah, görərik. Məncə, hələ vaxta var. Qaldı ki, AYB lazımdırmı sualına, niyə də lazım olmasın. Ədəbi orqanlar “Azərbaycan”, “Ulduz”, “Literaturnıy Azərbaycan”, ”Qobustan,””Ədəbiyyat qəzeti” çap olunursa, burda da xeyli yazıçı işləyirsə və bu orqanlarda hər il yazıçılar çap olunub qonoror alırsa, AYB aparatında da xeyli yazıçı- şair çalışıb əməkhaqqı alırsa bunun nəyi pisdi ki? Bu, kimin yerini dar eləyir bilmirəm. Hələ bir- ikisini də yenidən yaratmaq lazımdı.

-Sonda “Bizimki” haqqında nə düşünürsünüz?

- Azərbaycan ədəbiyyatında “Bizimki”nin xüsusi yeri var. İstedadlı gənçlərin üzə çıxmasında bu internet jurnalı mühüm rol oynayıb. Bu əsl qəhrəmanlıqdır. Bu işdə Həbib bəyin, redaksiya üzvlərinin, sizin zəhmətiniz böyükdü. Bu jurnal haqqında Anar müəllimə də, AYB də hər kəsə demişəm, televiziyadakı çıxışlarımda da bu haqda danışmışam, harda ədəbiyyat söhbəti varsa, orda “Bizimki” dən danışıram. Bu sizin haqqınızdı. Sizə, “Bizimki”yə yeni-yeni uğurlar arzu edirəm.

Oqtay Hacımusalı

Bizimki İnternet jurnalı
15 May 2007

MODERN ŞAİRLƏR BİR ARAYA GƏLƏCƏKLƏR


Qəşəm Nəcəfzadə beynəlxalq poeziya festivalında 20 Yanvar, Xocalı hadisələrindən bəhs edəcək

Xəbər verdiyimiz kimi, 40-a yaxın Azərbaycan şairi şeirlərini iyunun 16-dan 23-dək Hollandiyada keçiriləcək 38-ci Beynəlxalq Poeziya Festivalına göndərib. Onlardan biri - "Azərbaycan" jurnalının poeziya bölməsinin müdiri, Yazıçılar Birliyi idarə heyətinin üzvü, 13 kitab müəllifi Qəşəm Nəcəfzadə festivala ingilis və rus dillərində müxtəlif mövzulu şeirlərini təqdim edib.
Onun sözlərinə görə, bu festival 1970-ci ildən keçirilir və hər il burada dünyanın 20-dən artıq ölkəsindən yüzlərlə şair iştirak edir: "Məqsəd ayrı-ayrı dillərdə yazıb-yaradan poeziya ustalarının yaradıcılığının beynəlxalq aləmə inteqrasiyası, çağdaş dünyanın modern şairlərinin bir araya gəlməsidir".
Qeyd edək ki, Rotterdam şəhərində 800-dən çox iştirakçının qatılacağı bu festivala həmyerlimiz özünün Xocalı, 20 Yanvar hadisələri ilə bağlı yazdığı əsərlərlə yanaşı, faciələrimizi əks etdirən fotoslaydlar, bukletlər, Qarabağ münaqişəsinə dair çoxlu kitablar aparacaq. İştirakçıların Hollandiya televiziyası və radiosu vasitəsi ilə çıxış edəcəyi də gözlənilir. Xatırladaq ki, poeziya festivalında Azərbaycanla yanaşı ABŞ, İspaniya, Fransa, Almaniya, Yaponiya, Çin, Misir, Niderland, Rusiya və Gürcüstandan olan şair və yazıçılar iştirak edəcəklər.

ZƏMİNƏ
“Ayna” qəzeti
02 May 2007

Qəşəm Nəcəfzadə: İçimdə bütöv bir kənd var.

- Siz özünüzü məşhur hesab edirsinizmi?

-Əsla. Mən özümü məşhur hesab etmirəm. Nə etmişəm məşhur olum. Bir də ki, şair məşhur olmaz, müğənni, artist məşhur olar. Çox istərdim şeirim məşhur olsun, ancaq bu mənim yaradıcılığımın qismətinə düşmədi. Oxucum bilsin ki, mən nə yazıram, nədən yazıram, bu mənim bəsimdir. Mən yeni quruluşla ayaqlaşa bilmirəm, kapitalist münasibətləri mənim məşhurlaşmağıma, ümumiyyətlə, ədəbiyyatın inkişafına mane olur. Ancaq hər halda müstəqil bir ölkənin vətəndaşı olmağım da yetər mənə.

-Nə vaxt şeir yazırsınız: İlhamınız gələndə, ya yazmalı olduğunuzu anlayanda?

-İlham məsələsinə inanmıram. Şair kağız-qələmi əlinə götürəndə ilhama gəlir. Avtobusda, qatarda, tarlada da ilham gələr? Bir də həyat təcrübəm də mənə şeir yazmaqda kömək edir, həyatda gördüklərimi qələmə alıram. Fikri duyub özümünküləşdirirəm, təcrübəm, təfəkkürüm imkan verir ki, yaradıcılıqla məşğul olum. Şeir yazmağı daha çox riyaziyyatla əlaqələndirirəm. Sizə bir əhvalat danışım: metronun Bakı Soveti stansiyasının qarşısında qəflətən bir kişi yıxıldı və elə o an da keçindi. Ayaqqabıları ayağından çıxıb kənara düşəndə corabındakı kiçik bir yırtıq bütün fikirlərimi özünə cəlb etdi. Mən onun bütün məhrumiyyətlərinin, acılarının, ehtiyaclarının, ağrılı-acılı günlərinin görüntülərini və bəlkə də bu ölümünün səbəblərini gördüm - bu yırtıq corabda. Ütülü dəsmalını çıxarıb üzünə sərdilər. Bir qadın əlinin hərarətini, nəvazişini görməmək mümkünsüz idi. Bunlar şeirə çevrildi. Bu o demək deyil ki, mən hadisədən ilhamlanmışdım, bunlar yaşantılar idi. Bir insan həyatının qəmli yaşantıları ki, şeirə çevrildi. Bilirsiniz, mənim ölümlə bağlı düşüncələrim var: düşünsəm ki, suda boğulub ölürəm, həmin dəqiqə başım soyuyur, üşüyür. Yox, düşünsəm ki, maşın, ya qatar üstümdən keçir, həmin an bütün bədənim, başım ağrıyır. Mən bunları yaşayıram. Bu yaşananlar şeirə çevrilir. İlk gənclik illərimdə xəyalımda bir qız obrazı yaratmışdım. Ona qovuşmağa can atırdım. Bu qız bəlkə də ruhumdu, canımdı, allaha olan sevgimin təzahürüdür. Bəlkə də allah mənim qəlbimdəki özünə sevgini bir qızın timsalında qəlbimə yerləşdirib. Ümumiyyətlə, Tanrı qızla oğlanı qarşılaşdırır, özünün böyük sevgisini onların ürəyində yaradır və qızın qəlbində oğlana olan sevgiylə özünü, oğlanın qəlbində isə qıza olan sevgisi ilə yenə də özünü təcəssüm etdirir. Yəni hər ikisi vahid olan Tanrısını bir-birinin təcəssümündə sevir. Qovuşmağa can atdığım qızın sevgisi elə mənim Tanrıya olan sevgimdir. Şeirlərim də Tanrının beynimə yerləşdirdiyi zərrələrdir.

-Yaradıcılığınızda sərbəst şeirə daha çox yer ayırırsınız. Bu ruhunuzun sərbəstliyindən irəli gəlir, ya fikirlərinizi oxucuya bu vəzndə çatdırmaq daha asandır?

-Ən yaxşı şeirlərimi heca vəznində yazandan sonra, sərbəst şeirə müraciət etmişəm. Sərbəst şeirdə yazıb-yaratmaq çox çətindir. Əslində mən fikirlərimi oxucuya çatdırmaq üçün sərbəst vəzndən istifadə etmirəm. Yəni mənim bu tip şeirlərim bu ehtiyacdan yaranmayıb. Yaşadığım zamanla bağlıdır. Artıq qoşma, gəraylı və başqa janrlar yavaş - yavaş yerini sərbəst şeir vəzninə verir. Sərbəst şeir ədəbi inkişafın təzahür formasıdır. Yaşadığım zamanın informasiyaları mənə sərbəst formada gəlir. Düşüncələrim heca vəzninə sığmaz, bu vəzni sevsəm də, bu vəznə bağlı olsam da milli şeirimizin mayəsi sərbəst vəzndəndir. «Kitabi – Dədə Qorqud» dastanını xatırlasaq bunun şahidi olarıq. Bu qədim abidəmizdə də şeirlər sərbəst vəzndədir. Bizim təqlidimiz, ritmimiz sərbəstdir. Mən poeziyanı ən çox kənddə hüzn yerlərində arvadların ağı deməsində görmüşəm. Ağılara sözlər qoşurlar. Bu qadınlar da sərbəst və ya heca vəznini yaratmaq istəyir?!

- Şeir yazmaq sizdə bir xobbidir?

-Yarpaq bilmir niyə saralır, niyə düşür. Nədir poeziya, mən də bilmirəm, niyə yazıram bunu da bilmirəm. Biz həyata kodlaşmış formada gəlirik. Daxilimizdə minlərlə sirr gizlənib, çox çalışırıq ki, bu sirləri açaq, ancaq aça bilmirik. Çünki bunlar Tanrının sirləridir, icazə vermir biz onları açaq, Onun sirlərini açaq. Yüz il bundan sonra da bu sirləri açmaq mümkün olmayacaq. Beynimdə bu dünyanın, Yazıçılar Birliyinin və bir çox yerlərin kardiaqrammasını çıxarmaq mümkündür. Axı kodlaşdırılmış bir formada gəlmişik bu həyata. Allaha çox inanıram. Zəifin tərəfində dayanıram. Döyülən, söyülən insanların, uduzan kamandanın tərəfində oluram həmişə. Bu Allahın istəyidir, məni buna allahım sövq edir. Ancaq oruc tuta bilmirəm, heç namaz da qılmıram. Sadəcə Onunla söhbət edirəm, rahatlaşıram, sakitləşirəm.

UŞAQLIQDA MƏNİ DOVŞAN ŞƏKLİ İLƏ ALDADIBLAR

-Doğulduğu kəndə bir çox şeirlər həsr edən Qəşəm Nəcəfzadə özü kənddə yaşamır…

-Mən İmişli rayonunun Əliqulular kəndində doğulub boya - başa çatmışam. İçimdə bütöv bir kənd var – Azərbaycan kəndi. İydə çiçəyi, at kişnərtisi, it hürüşməsi, haylı – küylü bir kənd. Əliqulular da tipik bir Azərbaycan kəndidir, iti hürür, atı kişnəyir. Ancaq kəndin texniki tərəfi məni əzib, incidib. Uşaqlıqda çox nadinc olmuşam. Məktəbin şüşəsini sındırardım ki, görüm şüşə sınarkən necə səs gəlir. Onun çilik – çilik ovularaq hay – küylə yerə tökülməsi mənə zövq verərdi. Kəndin poçt qutusunu kağız – kuğuzla doldurardım, elə bilirdim bunlar doğrudan da hansısa ünvana çatacaq. Oturub cavab gözləyərdim. Bir dəfə kəndimizə bir fotoqraf gəlmişdi. Hamı şəkil çəkdirirdi. Mən də yaxınlaşıb şəklimi çəkməsini xahiş etdim. O, şəklimi çəkəndən sonra, mənə bir dovşan şəkli verdi. Görünür, uşaq qəlbimi sındırmaq istəməmişdi. Elə bilirdim ki, bu doğrudan da mənim şəklimdir, hamıya göstərirdim. Uşaq ağlı ilə düşünürdüm ki, adamın şəkli fotoaparatdan belə çıxır. Bilimirdim, görməmişdim axı. Maşallah, indiki uşaqlar hər şeyi bilir.

-Orta məktəbdə necə oxumusunuz?

-Yaxşı oxumamışam. Ədəbiyyatdan həmişə üç almışam, başqa fənlərdən dörd – beş alırdım, ədəbiyyatdan üç. Dərsdən qaçardım. Doqquz – onuncu sinifdə oxuyanda məktəbə ümumiyyətlə, az hallarda gedərdim. Kəndimizin uzanan yolunda çoxlu söyüd əkmişəm. İndi böyüyüblər. Söyüd ağacını xoşlayıram. Kəndin yaraşığıdı söyüd, küknar, şam ağaclardı. Hə, 1997 –ci ildə anam dünyasını dəyişəndə anladım ki, daha kənddə yaşaya bilməycəyəm, hər yerdə onun xatirəsi. Amma sizə bir söz də deyim, anam mənə çox da mehriban olmayıb, sərt idi, qoymurdu şeir yazım, deyirdi ürəyin ağrıyacaq, adam dərddən yazır şeiri. Həmişə deyərdi ki, səni də Müşfiq kimi güllələyəcəklər. Bunu dərd eləmişdi özünə. Mən onun üçün Qəşəm Müəllim idim, Qəşəm müəllim deyərdi. Elə 1997 – ci ildə də Bakıya gəldim. Sabir adına kitabxanada 1919 – cu ildə Cəfər Cabbarlının təşkil etdiyi «Pərvanə« adlı ədəbi məclisi yenidən bərpa etdim və başıma bir çox gənc yazarları topladım. Çağdaş ədəbiyyatımızın bir çox simaları məhz elə bu ədəbi məclisin yetirmələridir.

-Qəşəm Nəcəfzadə olmasaydı Ədəbiyyat nə itirərdi?

-Məncə, heç nə, şeirlərimə görə nüfuz qazanmışam. Hara gedirəmsə hörmət görürüəm. Yolda QAİ mənim maşınışı saxlamır, tanıyırlar məni. Məmləkətimizdə şairə böyük hörmət var. Yəni, bu diyarda sözün qiyməti var. Tanınıram, özümə görə nüfuzum var, bəsimdir. O ki, qaldı mən ədəbiyyata nə vermişəm, bunu oxucular, məhz siz oxucular yaxşı bilərsiniz.

-Yaradıcılığınıza görə dövlətdən maddi təminat umursunuz?

-Yox, məncə şeir maddi təminat üçün yazılmır. Mən öz həyatımdan razıyam. Şeirim mənim qazancımdır.Bu mənəvi tərəfdir. Amma dövlətimiz qələm sahiblərinə diqqəti daha da artırmalıdır. Cənab Prezidentin Yazıçılar Birliyi ilə bağlı bu yaxınlarda verdiyi fərmana cox böyük inamim var.

-Həyatda dəst-xəttini bəyəndiyiniz ədib varmı?

-Var, bu Sabir Rüstəmxanlıdır. Rəşid Behbudov adına mahnı teatrında Zöhrab Tahirin yaradıcılıq gecəsində şeir oxuyanda bir əlimi cibimə qoymuşdum. Bu Sabir Rüstəmxanlının jestidir. Onun qayğısını, diqqətini çox görmüşəm.

-Siz istedadlı şair olduğunuz üçün vəzifədəsiniz, ya vəzifə almaq üçün heç də istedad lazım deyil?

-Sağ olsun Anar müəllim, bilir ki, mən şeiri, onun texnikasını yaxşı bilirəm. «Pərvanə» ədəbi məclisindən çıxanların çoxu bu gün Yazıçılar Birliyinin üzvüdür. Yəqin bu xidmətlərimi qiymətləndiriblər. Mən vaxtı ilə Qabilin, Əli Kərimin, Fikrət Qocanın və neçə-neçə böyik sənət adamının oturduğu stulda əyləşirəm əmək. «Azərbaycan» jurnalının yükünü daşımaq mənim üçün xoşdur.

-Əsərlərinizdə qadınlara bu qədər yer ayırmağınızın səbəbi çox qadın sevməyinizdir, ya qadını çox sevməyiniz? Ümumiyyətlə, siz sevə bilirsinizmi?

-Mən qadınları çox sevirəm. Onların olduğu yerdə özümü xoşbəxt hiss edirəm. Nəriman Həsənzadənin bir gözəl sözü var: «Kişinin ən böyük mədəniyyəti qadınlara münasibətidir». Bizə nə qədər zülm etsələr də, biz onları yenə də sevirik. İyirmi ildir ailəliyəm, ötən yay həyat yoldaşımla Göygölə getmişdik. Yol boyu çox gözəl söhbət emişdik. O anı unuda bilmirəm. Elə bil iyirmi ildə söhbət etməyə vaxtımız olmayıb. Elə bil bu qadın mənim evimdəki hər gün rastlaşdığım o qadın deyildi. Mən bu qadını yenidən kəşf edirdim. Qadınları kəşf etmək lazımdır. Fikrət Qocanın bir fikrini xatırlayıram: «Qızların hamısı gözəldir, sevə bilsən». Bəli, qızları, qadınları sevmək, qiymətləndirmək vacib şərtdir. «Yad qızı» şeirimi oxuyanda yoldaşım kimə həsr etmisən deyə maraqlandı. Ailələrdə yenilik həmişə olmalıdır. Onu hücrəsindən çıxarmaq, yenilik etmək mütləq vacibdir. Hər an, hər gün ailənə təzə məxluq kimi baxmalısan. Yoldaşım öz şagirdim olub, orta məktəbdə dərs deyəndə bu qızın mənəviyyatını duydum. Qəzetdə çıxmış şəklimi şerimlə birgə xatirə dəftərinə vurmuşdu. Söz deyəndə qızarırdı. Elçi düşüb aldım. Bizə gələndə ovcunun birinin içərisinə Qəşəm, o birində Tabəs yazmışdı. Bir müddət sonra bizim aramızda soyuqluq yaranmışdı, evə gec gəlirdim. Evliliyimizin on doqquzuncu ilində yenə evə gec gəlmişdim. Ağlayıb yatmışdı, ovucları açıq idi. Birində Qəşəm, digərində isə Tabəs sözləri yazılmışdı. 19 il sonra o bu hərəkəti ilə yenidən diqqətimi cəlb etdi. Bu yeni Tabəs idi.

-Hollandiyada şeirlərinizi bəyənib qiymətləndirdilər. Bəs siz necə, öz yaradıcılığınızı bəyənirsinizmi?

-Səlim Babullaoğluna minnətdaram. Azərbəycan Yazıçılar Birliyindən 40-a yaxın şairin şeirini ingilis dilində göndərmişdi. Mənim şeirim seçildi. Mən insan azadlığını tərənnüm edirəm. Cismim Şərq, ruhum Qərbdir. Yəni iki qütbün, iki sivilizasiyanın sinteziyəm. Qərbdə sadəliyi sevirlər. Dünyanın bir çox ölkəsindən 23 şair seçilib ki, biri də mənəm. Yetmişinci illərdən bu festival keçirilir, ancaq ilk dəfədir ki, Azərbaycan bu festivalda iştirak, bu da məniə nəsib olub. Bu təkcə mənim uğurum deyil, eyni zamanda yaşadığım mühitin, çağdaş ədəbiyyatımızın uğurudur. Çünki mən bu mərhələnin yetirməsiyəm. Orada İngilis və holland dillərində kitablarımızı nəşr edəcəklər. Hollandiyada bizim şeirlərimizdən ibarət almanax buraxılacaq. Əsas məqsəd bu iyirmi üç şairi bir – birinə tanıtmaq, ölkələrin qarşılıqlı ədəbi inteqrasiyasını təşkil etməkdi.

-Siz bir şeirinizdə özünüzü pis valideyn adlandırırsınız. Doğrudanmı, siz pis valideynsiniz?

-Yox, pis valideyn deyiləm, uşaqlarımla da dostam. Ancaq bu hadisə başıma gəlib. Oğlumun müəllimi məni çağırıb dedi ki, oğlun qız istəyir. Bu zaman nəticə çıxardım ki, mənə demək istəyir ki, oğlunun tərbiyəsi ilə maraqlanmırsan, pis valideyinsən. Yəni bu hadisə başıma gəlib, həyatda olmuş hadisədir.

-Şairlərimiz Qarabağdan az yazırlar...

-Belə deməzdim. Təəssüf ki, torpaqlarımızı qələmlə almaq mümkün deyil. Torpağı almaq üçün silaha sarılmaq lazımdır. Müharibədən çəkinmək lazım deyil, onsuz ki, itirdiyimiz torpaqlar əzir bizi. Qəhrəmanlıq Vətəni sevməklə bağlı deyil, texnikanın dilini bilməlisən. Öz işini yaxşı bilməlisən. Tutaq ki, vətəni çox, lap çox sevirsən, getdin cəbhəyə, vuracaqlar gülləni öləcəksən. Bu qəhrəmanlıq deyil, bununla qəhrəman olmursan ki. Ancaq texnikanın dilini bilsən, öz işini yaxşı bilsən, sənə zaval yoxdur. Orta məktəbdə «Vətən hardan başlanır» mövzusunda inşa yazdırırdım. Təsəvvür edin ki, beşdə beş alan şagird fərari oldu, inşanı yazmayan, dərsdən qaçan şagird isə Qırmızı bayraq ordeni aldı. Bu nümunə bizə çox mətləblərdən xəbər verir.

Qızıl Gül
“Vətəndaş həmrəyliyi” qəzeti
29 Aprel 2007

Qərb və Şərqin sintezindən yazan tərəkəmə

Yovşan ətrinin və nənəsinin söz boğçasından çağdaş poeziyaya gələn fermer şair Qəşəm Nəcəfzadə özü və epik şeirləri haqda

Yaradıcılığa nənəsindən eşitdiyi folklor nümunələrinin, tərəkəmə qadınların dup-duru dilinin, intəhasız türk bozqırını andıran Muğan çöllərindəki köç sədalarının təsirilə gəlib. Amma tələbə olanda yeniyetməykən yazdıqlarını bəyənməyib, müəllim olanda tələbəykən yazdıqlarını, jurnalist olanda müəllimkən yazdıqlarını. Beləcə özünü inkar edə- edə “ Pərvanə” ədəbi məclisini qurub və Yazıçılar İttifaqınının “Azərbaycan” jurnalinda poeziya şöbəsinə rəhbərlik etməyə başlayıb. Rəhbərlik etdiyi məclisin bir çox yetirmələri də onu bəyənmir. Bir sözlə, Qəşəm Nəcəfzadə 80-ci illər ədəbi nəslinin – bir ayağı folklorda və ya klassik Şərq poeziyasında, bir ayağı isə Qərbin epik –erotik poeziyasında olan nəsli anlayacaq qədər maraqlı müsahibdir.

- Doğulduğunuz İmişli bölgəsi poeziya ənənələri olmayan yerdir. Hər bir şair isə müəyyən bir ənənənin üstündə yetişir.
- Mən nəinki İmişlidən, heç qədim ənənələrə malik olan vaxtı ilə təhsil aldığım Gəncədən də bugünün özündə istedadlı bir gəncin imzasına rast gəlmirəm. Mənə elə gəlir ki, bu, ənənə ilə bağlı deyil. Yaşadığım Muğan torpağının, yovşan ətrinin, söyüd kölgəsinin, çöl küləyinin adamın beyninə işləyən havası bəlkə də min illik Azərbaycan poetik təfəkkürünün çalarlarıdır ki, mən onları dadmışam. Şeir yazmağıma yaşadığımı bu mühitin əsas təsiri olub.
- İlk şeirinizi nə vaxt yazmısınız?
- İlk şeirimi 6-ci sinifdə oxuyanda yazmışam. Ulduzlar haqqında idi. Ulduzlara baxmağı sevirdim.Ümumiyyətlə, həyata, kəndə, yaşlı adamların danışığına, Azərbaycan dilinin qaynaqlarına poeziya kimi baxırdım. Bizim kənddə bir çapar var idi. O vaxtlar toya dəvət etmək üçün dəvətnamə yox idi, onun əvəzinə çapar idi. Çapar gəlib deyirdi ki, “Söyün kişi toy eləyir, bu gün əvvəlidir, sabah axırı".
Nənəmnən öyrəndiyim çoxlu folklor nümunələri yadımda qalıb. Deyirdi, quşotu az olanda qoyun acından ölməz: "quşotu, düş otur". Biz tərəkəmə idik, uzaq yerlərə gedərdik. Mənim tərbiyələndiyim və heç bir qatışığı olmayan poeziya bu idi: xalqın danışığı, xalqın təfəkkürü, arvadların ağlaşması, qoyunların mələşməsi, sürünün kəndə qayıtması. Soruşanda ki, filan hadisə nə vaxt olub, deyirdilər ki, qoyunun örüşdən qayıdan vaxtı. Bunlar tərəkəmənin saatı idi, poeziya elementləri idi, mən buradan qidalanmışam.
- İlk dəfə havaxt çap olunmusunuz?
- 1978-ci ildə "Ulduz" jurnalında. Mən güclə çap olunurdum. Səmimi deyirəm, çox sevdiyim bir şair olub- İsi İsmayılzadə. O, heç vaxt məni "Azərbaycan" jurnalında çap etmədi. Sonralar Çingiz Əlioğlu "Ədəbiyyat" qəzetinə məni təqdim edib. Abbas Abdulla isə, "Ulduz" jurnalının qapısını mənim üzümə açıb.
Bu gün biz və bizim yaşda olan insanların gəncliyə göstərdiyi qayğını o vaxt biz yaşda olanlar canıyananlıqla bizə göstərmirdilər.
Mənim qoyunçuluq təsərrüfatım var. Hətta ədəbiyyatda mənə "fermer şair" deyirlər. Bu sözü mənim əleyhdarlarım desə də, əslində çox xoşuma gəlir. 10 il ilk kitabımın çapını gözləmişəm. "Yazıçı" nəşriyyatına təzə direktor gələndən sonra mənə öz imkanları daxilində kömək etdi. Bu gün Ələviyyə Babayeva AYB-ni qınayır, amma "Gənclik" nəşriyyatının baş redaktoru olanda mən orda kitab çıxara bilmirdim.
- Bildiyimizə görə, o vaxtlar çapdan çıxan kitablar üçün yaxşı qonorar verərmişlər...
- Qonorarın pulu şirin olur. Mən ilk kitabımın pulu ilə maşın almışam.
- Sizin şeirlərinizdə həyatın poeziyaya layiq görülməyən təfərrüatları öz əksini tapır. Bu, Azərbaycan poeziyası üçün o qədər də ənənəvi deyil. Bu istiqamətdə sizə kiminsə təsiri oldumu?
- Mən realizmi heç kəsdən öyrənməmişəm. Bəzən həyatdan gələn həqiqəti olduğu kimi yazmaq özü poeziyadır. Hərdən biz Allahın verdiyi ədəbi fakta müdaxilə edəndə onu yaralayıb öldürürük. Amma onu olduğu kimi köçürəndə gözəl alınır. Məncə, ədəbiyyat həyatın üzünü köçürmək deməkdir.
- Fikrinizcə , hazırda daxili senzor sizə imkan verirmi düşündüyünüzü olduğu kimi köçürəsiniz?
- Bugünkü poeziyamızın mərhələsi sərbəst, epik, modern şeirdir. Vaqif Bayatlı mənim şeirlərimi 78-ci ildə rəndələyib kənara atdı. O, ədəbiyyata böyük bir hava ilə gəlmişdi, mənim havamı belə qəbul etmirdi.
- Vaqif Bayatlı ilə sizin üslubunuz, dünyagörüşünüz, poeziyanız arasında çox ciddi fərqlər var. Bu mənada onun sizi qəbul etməməsi təbiidir. Belə bir sual ünvanlamaq istəyirəm. Ola bilərmi ki, özünü tamamilə çılpaq ifadə edə bilsin?
- Realizm mənim həyatımdan doğan bir şeydir. Mənim şeirlərimdə senzura olmayıb. Kitablarımın heç birində sosrealizm yoxdur. Kənd həyatı, qoyun otardığım örüş, dərs dediyim məktəb; həyatın qayğıları ilə yaşayan kənddə mən çılpaq realizmi gördüm. Mən onu heç kəsdən öyrənməmişəm, həyatdan öyrənmişəm. Ola bilsin ki, bu həqiqətlər mənim əvvəl yazdıqlarımın əleyhinə, əksinədir. Düşünürəm ki, ədəbiyyat əksliklərdən ibarətdir. Müəllimlik illərində tələbə vaxtı yazdıqlarımın əleyhinə idim, həmin illərdə yazdıqlarımın jurnalist olanda, jurnalist illərimdə yazdıqlarımın poeziya şöbəsinin müdiri olanda əleyhinə getmişəm. Sabah da yenə özümü inkar edəcəyəm, beləcə inkar edə- edə gedəcəm. Ancaq qalan qalır....
- Son kitablarınızdan biri "Ömür kitabıma düzəliş" adlanır. Ömrünüzdəki hansı səhvləri bu kitabda düzəltmisiniz?
- Hər bir şeirimi həyatımda gördüyüm səhv işlərə düzəliş kimi başa düşürəm. Şeirlərim mənim kardioqramımdır, həyatda səhv olan işlərimin görünməyinə qırmızı işarələridir. Kitabımın birinin adı "Və sairə" adlanır. Bu kitabdan sonra mənim yaradıcılıq həyatım başlayıb.
Yedim, içdim,
işlədim, gəldim,
oturdum, durdum və sairə... sonra şeirlərim
Ailə qurdum, uşaqlarım,
evim-eşiyim və sairə... sonra şeirlərim
Hər hansı bir şeir həyat tərzinin əksi olmağı ilə bərabər, həm də ona bir düzəlişdir. Səhv işə bir düzəliş, düz işə isə bir səhvdir.
- Son kitabınız "Qadının ölümü" adlanır. Demək olar ki, əvvəlki üslubunuzdan çıxmısınız. Bu yeniləşmədə müasir ədəbi gəncliyin sizə təsiri olubmu?
- Gəncliyin təsiri olmayıb. Həyatın ritminin və yaşamın təsiridir. Bu kitabdakı yenilik ilk kitabımda da olub.
- Bir şeirinizdə deyirisiz: İlahi, neyləyirsən elə, amma qadını kişiyə çevirmə...
- Alçalmış kişilərin çiynində ucalan qadınlar ölmüş qadınlardır. Bəzən deyirlər, aslanın erkəyi dişisi olmaz. Mən bu fikirlə qətiyyən razı deyiləm. Qadın kişiyə çevriləndə ölür.
- Qadını kişiyə çevirən zəmanədir, onun tələbləridir. Siz də bir şair kimi zəmanənin tələbləri ilə ayaqlaşırsız. Bəs, qadınlar bu zəmanəyə necə dayansın?
- Qadın kişini, kişi qadını idarə edir. Əgər zəmanə qadını kişiyə çevirirsə, onu çevirən kişidir. Kişi qadına çevrilirsə, bunu da edən qadındır. Kişi qadını qadına, qadın da kişini qəhrəmana çevirməlidir. Məcnun ona görə böyükdür ki, onun arxasında qadın dayanır. Mən şeirimdə də deyirəm ki, səngərdən qaçan bir fərarinin də arxasında balaca bir qadın dayanır. Qadın küçə kişisini bir anın içində qəhrəmana çevirə